Drzewa po wykiełkowaniu nie zmieniają samodzielnie swej lokalizacji. Wykształciły zatem mechanizmy pomocne w zapewnieniu im wszystkich składników niezbędnych do utrzymania funkcji życiowych.
Materia, którą drzewo tworzy i wykorzystuje w naturalnych procesach, jest albo z nim związana (np. rozkładające się wnętrze pnia), albo po obumarciu lub upadku opada w pobliże drzewa i w wyniku rozkładu wraca do gleby.
Tylko część drewna, owoców, nasion czy liści przenoszona jest poza siedlisko drzewa. Nie ma powodu sądzić, że te części, które opadają w pobliże drzewa, nie są mu potrzebne.
Przeciwnie, obecnie zgadzamy się, że naturalna ściółka tworzona w wyniku opadania liści czy gałęzi albo rozkładu pni czy konarów i korzenie jest drzewu potrzebna.
A gdy jest jej brak, sugeruje się jej uzupełnienie.
Drugie życie obumarłych lub opadłych części drzewa warto traktować zatem jako zespół naturalnych procesów.
Wspomagają one drzewo w budowaniu i zachowaniu siedliska dla siebie.
Część z tych procesów drzewo realizuje we współpracy z innymi, np. grzybami, bezkręgowcami, ptakami czy innymi drzewami.
Rola grzybów mikoryzowych czy rozkładających drewno w otoczeniu drzewa jest bardziej zauważana.
Warto pamiętać, że zamarłe czy obłamane gałęzie i konary to miejsca, gdzie siadają ptaki, zwykle dowożąc drzewu nawóz, w dziuplach mieszkają kręgowce i bezkręgowce także pozostawiające swoje wydaliny cenne dla drzewa lub jego symbiontów.
Tzw. susz w koronie – jeden z rodzajów martwego drewna, to ważne stanowisko dla ptaków.
Drzewa lub ich części umierają i upadają w wyniku różnych procesów:
Niektóre są regularne, jak opad liści czy igieł. Inne są spodziewane, jak obumieranie pędów czy zacienionych gałęzi.
Niektóre zaskakują pewnie nie tylko nas, ale też drzewo – jak nagły upadek gałęzi (zwany też letnim – summer branch drop), czy wyłamania w wyniku silnego wiatru lub opadów.
Część drzew upada nagle w całości lub w częściach wskutek ludzkiej decyzji o wycince, czasem w pełni funkcji życiowych.
Trudno zresztą powiedzieć, kiedy drzewo umiera.
Po ścięciu pnia pozostaje pniak i system korzeniowy, który jest w stanie przeżyć nie tylko wspierany przez sąsiadów czy drzewo-matkę, ale także samodzielnie odbudowując część nadziemną jako jedno drzewo lub wiele ich.
Niektóre gatunki drzew mają zdumiewającą zdolność odradzania się i tworzenia odrośli (coppice – drzewo odroślowe), co bywa wykorzystywane nawet produkcyjnie.
Naturalny proces wycofywania korony i obumierania górnych jej części może być odczytywany jako obumieranie drzewa, ale też – bardziej właściwie – jako drugie czy kolejne życie drzewa.
Drugie życie drzew zwykle kojarzone jest z martwym drewnem, a to z kolei z obumarłymi i stojącymi/upadłymi lub ściętymi drzewami, lub ich dużymi częściami.
Dla uproszczenia drewno powstające w różnych opisanych wyżej procesach będziemy tu nazywać martwym drewnem wprost kojarzonym z angielskim określeniem „deadwood”.
Ostatnio używa się też terminów non-living lub non functional wood, ale żaden z nich nie jest w pełni trafny – tzw. martwe drewno jest pełne życia i funkcji.
Oba terminy – martwe drewno i drugie życie drzewa – najczęściej pojawiają się w kontekstach przyrodniczych, jak tworzenia mikrosiedlisk, rozkładu drewna i jego znaczenia dla innych organizmów.
Towarzysze martwego drewna w funkcji przyrodniczej to grzyby/porosty, śluzowce, owady i inne bezkręgowce, ale też ptaki, ssaki, płazy i gady, a gdy leży w wodzie – także ryby, martwe drewno wykorzystują także inne rośliny.
Wiele z tych saproksylicznych organizmów to gatunki chronione, zależne w pełni od obecności martwego drewna. Inne wykorzystują martwe drewno zarówno stojące, leżące, jak też znajdujące się pod ziemią jako miejsca schronienia, odpoczynku czy żerowania.
Te biocenotyczne funkcje zwykle dominują w omawianiu korzyści z martwego drewna i szeroko opisane zostały np. w najnowszym – 2 wydaniu kompendium WWF – „Drugie życie drzewa” (2022).
Martwe drewno i inne części drzewa mają także ważne znaczenie ekosystemowe, np. retencja wody, CO2. Dla gospodarowania przestrzenią istotne są z kolei inne funkcje, jak ozdobna czy rekreacyjna.
Zwykle pozostawiając części drzewa w naturalnym krajobrazie, mamy na celu zachowanie jak najwięcej martwego drewna oraz naturalnej ściółki w miejscu powstawania do naturalnego pełnego rozkładu, maksymalizując ich zdefiniowane przez nas funkcje.
Dlaczego do pełnego rozkładu?
Rozkład drewna zwiększa walory przyrodnicze drewna, zamykając obieg materii. Ostatecznym celem jest wzmocnienie gleby – to ona pełni kluczową rolę w tworzeniu siedlisk, także w miastach.
Drugie życie drzew czy martwe drewno w ogrodach, czy krajobrazie projektowanym to temat stosunkowo nowy, na pewno słabiej opracowany niż kontekst lasu, ale rozwijający się.
Napędzany jest:
Na marginesie warto zauważyć, że temat drugiego życia drzew pojawia się głównie w odniesieniu do terenów publicznych.
Tereny prywatne – np. ogrody przydomowe, wydają się wyłączone z dyskursu, a obserwacje prowadzą do wniosku, że poza drewnem opałowym i kompostownikami przejawy drugiego życia drzew są w nich dość sporadyczne.
A szkoda, bo martwe drewno czy inne części drzewa – opadłe czy odcięte – mogą być wartościowym uzupełnieniem tej biologicznej mozaiki.
Włączenie martwego drewna do aranżacji przestrzeni prywatnej nie tylko sprzyja ekosystemowi, ale także może stanowić estetyczny i funkcjonalny element ogrodowego krajobrazu.
Rozwój tematu ograniczany jest brakiem:
Ograniczenia związane są także z wymogiem zachowania bezpieczeństwa publicznego oraz obawami społecznymi przed upadkiem drzew czy konarów, zapewne też kanonami estetyki (np. nieskazitelnie zielony trawnik otoczony tujami z kilkoma przystrzyżonymi klonami).
Tak! Jeśli mamy drzewa, to mamy opadające liście i inne części drzew.
Mamy podaż martwego drewna, liści, kwiatów, owoców, nasion, szyszek.
Czy mają szansę mieć „drugie życie”?
Jeśli zgodzimy się, że tak, powinny mieć – są cenne dla drzewa i otoczenia, powinniśmy dać im taką szansę.
Ale w krajobrazie projektowanym, w przestrzeni zarządzanej i porządkowanej przez człowieka – taktycznie, z zachowaniem reguł porządku publicznego, z odpowiednią komunikacją i edukacją kierowaną do tych, którzy „nie wiedzą” lub perswazją do tych, którzy „nie są przekonani” lub „przeciwni”.
Najważniejsze reguły zaproponowano w dwóch dokumentach już dostępnych:
Przydatne informacje można znaleźć też w publikacjach na temat drzew weteranów/sędziwych.
Drzewa w cyklu życia i inne publikacje Fundacji Ekorozwoju są tu też cenną pomocą. Standardy Cięć czy Wzmocnień drzew podpowiadają, jak można wspomagać zachowanie bezpieczeństwa.
Ciąg dalszy – kliknij tutaj.
