Interesującymi roślinami są szachownice, których kwiaty urzekają pod koniec kwietnia i w maju. Można by stwierdzić, że szachownice są kwiatami graczy, gdyż ich nazwy powiązane są z dwoma grami.
Łacińska nazwa rodzaju szachownica – Fritillaria – oznacza kubek do gry w kości, odzwierciedla kształt kwiatów.
Natomiast polska nazwa wywodzi się od gatunku szachownicy kostkowatej (Fritillaria meleagris), gdyż na jej kwiatach spotyka się plamy ułożone jak na szachowej planszy.
Najbardziej znana jest szachownica cesarska (F. imperialis), zwana także koroną cesarską. Pochodzi z Bliskiego Wschodu. Osiąga nawet 1 m wysokości.
Do połowy długości lub nawet 2/3 łodyga jest ulistniona.
Wierzchołek pędu, jak na cesarską piękność przystało, wieńczy korona dodatkowych liści. Pod nimi znajduje się 6-8 kwiatów. Kwiaty są najczęściej koloru pomarańczowego, jednak u niektórych odmian także żółtego.
Drugim popularnym gatunkiem jest wspomniana wcześniej szachownica kostkowata, występująca dziko na podmokłych terenach Europy, także Polski.
U nas objęta jest ochroną.
Ma delikatniejszą budowę niż jej cesarska krewna. Na krótkich, 20-30 cm łodyżkach, pośród wąziutkich liści wyrastają najczęściej pojedynczo osadzone kwiaty. Są one koloru purpurowofioletowego albo białego.
Znaczne rozmiary (80 cm wysokości) osiąga szachownica perska (F. persica). Jej pęd osiągający jest zakończony groniasto wyrastającymi małymi kwiatami koloru ciemnopurpurowego (określany też, jako czarny) lub zielonokremowymi.
Dostępne w sprzedaży są także inne gatunki szachownic (jest ich ogółem około 130 gatunków i dodatkowo wiele odmian), o stosunkowo niedużych i mało intensywnych kolorach.
Najładniejszą jest szachowwnica Michajłowskiego (F. michailovskyi) o ciemnopurpurowych kwiatach z żywożółtym wierzchołkiem.
Część podziemna szachownic – cebula różni się wielkością, w zależności od odmiany. Obwód ponad 20 cm osiąga cebula szachownicy cesarskiej i perskiej.
Pozostałe gatunki mają cebule mniejsze. Ich obwód wynosi mniej niż 10 cm.
Wszystkie szachownice mają cebule nieosłonięte suchą tuniką. Z tego względu w sprzedaży lub w czasie przechowywania, w oczekiwaniu na termin sadzenia, powinny być zabezpieczone przed wysychaniem, np. za pomocą torfu. Warto pamiętać, że szachownica cesarska ma stosunkowo grubą łodygę.
Po zakończeniu wegetacji w czerwcu, gdy zaschnie, pozostanie otwór w cebuli. Nie jest to, więc oznaka choroby lub uszkodzenia.
Szachownice w większości rosną w stanie naturalnym na stepach i kamienistych wzgórzach Azji. Stąd też w uprawie wymagają słonecznego miejsca oraz przepuszczalnego podłoża. Wyjątek stanowi szachownica kostkowata, która najlepiej rośnie w wilgotnej glebie.
Na jednym miejscu cebule mogą rosnąć przez kilka lat. Nie częściej, niż co 3-4 lata można przesadzić cebule i jednocześnie rozmnożyć je. W czerwcu gdy część nadziemna roślin jest prawie zaschnięta wykopuje się cebule. Po krótkim kilkudniowym podsuszeniu oczyszcza się cebule z zaschniętych korzeni, resztek ziemi i pozostałości pędu oraz oddziela cebule przybyszowe.
Ze względu na łatwe wysychanie cebul można je od razu posadzić na nowym miejscu. Po okryciu trocinami lub torfem można także pozostawić do sierpnia w dobrze wietrzonym pomieszczeniu o temperaturze 17-20 st. C.
Zawiązki korzeni u cebul tworzą się bardzo wcześnie, dlatego termin sadzenia przypada już pod koniec sierpnia lub na początku września. Cebule umieszcza się w ziemi na głębokość odpowiadającą ich trzykrotnej wysokości.
Pod cebule szachownicy cesarskiej i perskiej warto zastosować 2-3 cm warstwę drenażu z grubego piasku lub żwiru. Miejsca z posadzonymi szachownicami okrywa się przed zimą korą lub liśćmi i dodatkowo gałązkami świerkowymi. W czasie uprawy wiosną warto pamiętać o podlewaniu przy suchej pogodzie i o jednorazowym nawożeniu mieszanką wieloskładnikową.
Dla niższych gatunków będzie to dawka 20 g w przeliczeniu na 1m2. Dla szachownicy cesarskiej i perskiej można zastosować 30 g nawozu na 1m2.
Zdarza się, że wczesną wiosną pod wpływem przymrozków wyrastające pędy cesarskiej korony wyginają się i pokładają na powierzchni ziemi. Jednak w ciągu słonecznego dnia łodygi prostują się. Aby zapobiec złamaniu roślin można przywiązać je do palików.
Szachownica cesarska raczej nie jest podatna na choroby grzybowe i bakteryjne. Natomiast obserwuje się często objawy zawirusowania w postaci smugowatych i zniekształconych liści oraz braku kwitnienia.
Przyczynami nie rozwijania się kwiatów mogą być także zbyt głębokie sadzenie cebul i żerowanie larw oraz chrząszczy poskrzypki liliowej.
Gryzonie omijają cebule korony cesarskiej ze względu na charakterystyczny nieprzyjemny zapach.
Strojna cesarska korona powinna znaleźć się w eksponowanym miejscu działki. Pięknie wygląda posadzona w grupie na tle trawnika.
Na rabacie stanowi dobre sąsiedztwo dla omiega, niezapominajki, aurini skalnej (smagliczki skalnej). Szachownica kostkowata najlepiej będzie prezentować się w miejscu o zwiększonej wilgotności podłoża.
Szachownica Michajłowskiego będzie dobrze prezentować się na rabacie, ale też w ogrodzie skalnym.
